Том 53 № 3 (2026), Мақалалар
Қазақстандағы конституциялық реформа: жаңа ережелерді талқылау және енгізу
Мақалалар
Жарияланды
30.09.2026
- Ақылбек Кабжанов
- Асель Ахметова+−
Кілт сөздер
конституциялық реформа
жаңа Конституция
Құрылтай
референдум
конституциялық имплементация
жаңа Конституция
Құрылтай
референдум
конституциялық имплементация
How to Cite
Кабжанов, А., & Ахметова, А. (2026). Қазақстандағы конституциялық реформа: жаңа ережелерді талқылау және енгізу. «Қазіргі заманғы маңызды мәселелер» халықаралық ғылыми журналы, 53(3), 62–73. https://doi.org/10.64863/2312-4784/2026-3-53/62-73
Аңдатпа
Мақалада 2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын әзірлеу, қоғамдық талқылау және іске асыру үдерісі зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – конституциялық жаңғыртудың рәсімдік заңдылығын, негізгі институционалдық жаңалықтардың мазмұнын және оларды заңнама мен мемлекеттік практикаға енгізудің бастапқы нәтижелерін бағалау. Дереккөздер ретінде Конституциялық комиссия отырыстарының материалдары, жаңа Конституцияның мәтіні, референдумның ресми қорытындылары, Құрылтай және оның депутаттарының мәртебесі туралы заң, сондай-ақ салыстырмалы конституциялық құқық жөніндегі заманауи зерттеулер пайдаланылды. Формальды-заңдық, жүйелік-құрылымдық, салыстырмалы-құқықтық және институционалдық әдістер қолданылды. Реформа бір мезгілде конституциялық мәтінді жаңарту, билік архитектурасын қайта құру және қоғамдық құндылықтарды нормативтік бекіту сипатында екені анықталды. Негізгі өзгерістерге екі палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтайдың құрылуы, Вице-Президент лауазымының енгізілуі, заң шығару және бақылау рәсімдерінің өзгеруі, адам құқықтары мен конституциялық міндеттердің нақтылануы, сондай-ақ жаңа өтпелі тетіктің қалыптасуы жатады. Қоғамдық ұсыныстарды цифрлық платформалар арқылы жинау және комиссия отырыстарын тікелей көрсету ашықтықты арттырғанымен, қатысудың сапасын бағалау үшін ұсыныстардың қабылдануы немесе қабылданбауы туралы уәжді кері байланыс қажет. Автор конституциялық реформаның нәтижелілігін тек қабылданған заңдардың санымен емес, институттардың дербестігімен, құқықтардың сот арқылы қорғалуымен және биліктің есептілігімен өлшеуді ұсынады. Іске асырудың кезеңдік картасы, конституциялық мониторинг және ашық есептілік жаңа нормалардың декларативті сипатта қалу тәуекелін азайтады. Зерттеу нәтижелері заң шығарушы органдарға, конституциялық бақылау субъектілеріне және құқықтық саясатты әзірлейтін сарапшыларға жаңа конституциялық модельдің тиімділігін бағалау үшін қолданбалы өлшемдер ұсынады.
Дәйексөздер
1. Administratsiia Prezidenta Respubliki Kazakhstan. (2022, May 5). Navigatsiia po konstitutsionnym poprаvkam [Navigation through constitutional amendments]. Akorda. https://www.akorda.kz/ru/navigaciya-po-konstitucionnym-popravkam-277511
2. Administratsiia Prezidenta Respubliki Kazakhstan. (2026a, February 11). Konstitutsionnaia komissiia predstavila Glave gosudarstva itogovyi proekt novoi Konstitutsii [The Constitutional Commission presented the final draft of the new Constitution to the Head of State]. Akorda. https://www.akorda.kz/ru/konstitucionnaya-komissiya-predstavila-glave-gosudarstva-itogovyy-proekt-novoy-konstitucii-1115552
3. Administratsiia Prezidenta Respubliki Kazakhstan. (2026b, August 28). Vystuplenie Prezidenta Kasym-Zhomarta Tokaeva na otkrytii pervoi sessii Kurultaia pervogo sozyva [Speech by President Kassym-Jomart Tokayev at the opening of the first session of the first convocation of the Kurultai]. Akorda. https://www.akorda.kz/
4. Ackerman, B. (1991). We the people: Foundations. Harvard University Press.
5. Albert, R. (2019). Constitutional amendments: Making, breaking, and changing constitutions. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190640484.001.0001
6. Bulmer, E. (2017). What is a constitution? Principles and concepts. International IDEA. https://doi.org/10.31752/idea.2017.44
7. Dixon, R., & Landau, D. (2021). Abusive constitutional borrowing: Legal globalization and the subversion of liberal democracy. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780192893765.001.0001
8. Elkins, Z., Ginsburg, T., & Melton, J. (2009). The endurance of national constitutions. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511817595
9. Ginsburg, T., Elkins, Z., & Blount, J. (2009). Does the process of constitution-making matter? Annual Review of Law and Social Science, 5, 201-223. https://doi.org/10.1146/annurev.lawsocsci.4.110707.172247
10. Hart, V. (2010). Constitution making and the right to take part in a public affair. In L. E. Miller (Ed.), Framing the state in times of transition (pp. 20-54). United States Institute of Peace Press.
11. International IDEA. (2022). Constitution-building in states with territorially based societal conflict. International Institute for Democracy and Electoral Assistance.
12. Konstitutsionnyi Sud Respubliki Kazakhstan. (2026, February 4). Rezul'taty raboty Konstitutsionnoi komissii po itogam shesti zasedanii [Results of the Constitutional Commission’s work following six meetings]. Gov.kz. https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1152063?lang=ru
13. Landau, D. (2013). Abusive constitutionalism. UC Davis Law Review, 47(1), 189-260.
14. Loughlin, M. (2022). Against constitutionalism. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674276550
15. Pravitel'stvo Respubliki Kazakhstan. (2026, February 12). Proekt novoi Konstitutsii Respubliki Kazakhstan [Draft of the new Constitution of the Republic of Kazakhstan]. Gov.kz. https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-minsk/documents/details/967814?lang=ru
16. Respublika Kazakhstan. (2022a). O vnesenii izmenenii i dopolnenii v Konstitutsiiu Respubliki Kazakhstan [On amendments and additions to the Constitution of the Republic of Kazakhstan] (Law No. 1-VII of June 8, 2022). Adilet. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z220000001K
17. Respublika Kazakhstan. (2022b). O vnesenii izmeneniia i dopolneniia v Konstitutsiiu Respubliki Kazakhstan [On an amendment and addition to the Constitution of the Republic of Kazakhstan] (Law No. 142-VII of September 17, 2022). Adilet. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2200000142
18. Respublika Kazakhstan. (2026b). O Kurultae Respubliki Kazakhstan i statuse ego deputatov [On the Kurultai of the Republic of Kazakhstan and the status of its deputies] (Law No. 297-VIII). Adilet. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297
19. Roznai, Y. (2017). Unconstitutional constitutional amendments: The limits of amendment powers. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198768791.001.0001
20. Sartori, G. (1997). Comparative constitutional engineering: An inquiry into structures, incentives and outcomes (2nd ed.). New York University Press.
21. Saunders, C. (2022). Variables shaping participatory constitution-making: Insights from the experiences of small states. International Journal of Constitutional Law, 20(3), 1216-1256. https://doi.org/10.1093/icon/moac064
22. Tokaev, K.-Zh. K. (2026). Vystuplenie na torzhestvennom meropriiatii, posviashchennom priniatiiu Konstitutsii [Speech at the ceremonial event dedicated to the adoption of the Constitution]. Ofitsial'nyi sait Prezidenta Respubliki Kazakhstan [Official website of the President of the Republic of Kazakhstan].
23. Tsentral'naia komissiia referenduma Respubliki Kazakhstan. (2026, March 17). Ob itogakh golosovaniia na respublikanskom referendume 15 marta 2026 goda [On the results of voting in the republican referendum of March 15, 2026] (Resolution No. 12/24). https://election.gov.kz/rus/news/acts/index.php?ID=10117
24. Tushnet, M. (2015). Authoritarian constitutionalism. Cornell Law Review, 100(2), 391-462.
25. Venice Commission. (2020). Revised guidelines on the holding of referendums (CDL-AD(2020)031). Council of Europe.
26. Verdugo, S., & García-Huidobro, L. E. (2024). How do constitution-making processes fail? The case of Chile’s Constitutional Convention (2021–22). Global Constitutionalism, 13(1), 154-167. https://doi.org/10.1017/S204538172300031X
27. Williams, N. W., & Hanson, M. (2022). Captured courts and legitimized autocrats: Transforming Kazakhstan’s Constitutional Court. Law & Social Inquiry, 47(4), 1203-1233. https://doi.org/10.1017/lsi.2021.85
Мақала жіберу
Рефераттау және индекстелінуі
