Том 51 № 1 (2026), Мақалалар
Аутистік спектр бұзылысы бар балалармен жұмыс істейтін педагогтердің кәсіби күйзеліс деңгейі: пилоттық зерттеу нәтижелері
Мақалалар
Жарияланды
31.03.2026
Кілт сөздер
аутистік спектр бұзылысы
кәсіби күйзеліс
арнайы педагогтар
психоэмоционалдық жүктеме
кәсіби қолдау
кәсіби күйзеліс
арнайы педагогтар
психоэмоционалдық жүктеме
кәсіби қолдау
Аңдатпа
Аутистік спектр бұзылысы (АСБ) бар балалармен жұмыс істейтін педагогтардың кәсіби қызметі жоғары эмоционалдық және психологиялық жүктемемен сипатталады. Мұндай жағдай педагогтардың кәсіби күйзелісінің артуына, эмоционалдық сарқылуға және кәсіби әл-ауқаттың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Қазіргі уақытта арнайы білім беру саласында педагогтардың психоэмоционалдық жағдайын зерттеу және кәсіби күйзелісті төмендетудің тиімді жолдарын анықтау өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Осыған байланысты аутистік спектр бұзылысы бар балалармен жұмыс істейтін педагогтардың кәсіби күйзелісінің ерекшеліктерін анықтау және оны төмендетудің мүмкін жолдарын зерттеу ғылыми және практикалық тұрғыдан маңызды. Зерттеу барысында педагогтардың кәсіби күйзеліс деңгейін және оған әсер ететін факторларды анықтауға бағытталған сауалнама жүргізілді. Зерттеуге аутистік спектр бұзылысы бар балалармен жұмыс істейтін 25 педагог қатысты. Сауалнама жабық және ашық сұрақтардан тұрды. Жабық сұрақтар Лайкерт шкаласы бойынша бағаланды, ал кейбір сұрақтарда респонденттер бірнеше жауап нұсқасын таңдауға мүмкіндік алды. Алынған деректер сандық және мапалық талдау әдістері арқылы өңделді. Зерттеу нәтижелері педагогтардың кәсіби қызметі жоғары психоэмоционалдық жүктемемен сипатталатынын көрсетті. Респонденттердің едәуір бөлігі аутистік спектр бұзылысы бар балалармен жұмыс істеу тұрақты эмоционалдық күш салуды талап ететінін атап өтті. Кәсіби күйзелістің негізгі факторлары ретінде балалардың күрделі мінез-құлқы, жоғары жауапкершілік деңгейі, ата-аналармен өзара әрекеттесу ерекшеліктері және жұмыс нәтижелерінің баяу байқалуы анықталды. Сонымен қатар педагогтарда эмоционалдық сарқылу, тітіркенгіштік және жұмыс күнінің басындағы шаршау сияқты күйзеліс белгілері байқалды. Зерттеу нәтижелері педагогтардың күйзелісті төмендету үшін көбіне әлеуметтік қолдауға және өзін-өзі реттеу әдістеріне жүгінетінін көрсетті. Респонденттер психологиялық кеңес беру, әдістемелік қолдау, стресс-менеджмент бойынша тренингтер және кәсіби тәжірибе алмасу сияқты қолдау түрлерін маңызды деп бағалады. Зерттеу нәтижелері аутистік спектр бұзылысы бар балалармен жұмыс істейтін педагогтардың кәсіби күйзелісін төмендету үшін білім беру ұйымдары деңгейінде кешенді қолдау жүйесін дамыту қажеттігін көрсетеді. Педагогтардың психологиялық әл-ауқатын қолдауға бағытталған бағдарламаларды енгізу, кәсіби оқыту мен әдістемелік қолдауды күшейту, сондай-ақ жұмыс жүктемесін оңтайландыру педагогтардың кәсіби тиімділігін арттыруға және арнайы білім беру қызметінің сапасын жақсартуға ықпал етуі мүмкін.
Дәйексөздер
1. Billingsley, B., Bettini, E., Mathews, H., & McLeskey, J. (2020). Improving Working Conditions to Support Special Educators’ Effectiveness: A Call for Leadership. Teacher Education and Special Education, 43, 27-7. DOI: https://doi.org/10.1177/0888406419880353
2. Brunsting, N., Sreckovic, M., & Lane, K. (2014). Special Education Teacher Burnout: A Synthesis of Research from 1979 to 2013. Education and Treatment of Children, 37, 681-711. DOI: https://doi.org/10.1353/etc.2014.0032
3. Carr, M., & Seah, W. T. (2018). Mathematics education for students with Autism Spectrum Disorder: Where are we now? Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Didacticam Mathematicae Pertinentia, 10, 17-39. DOI: https://doi.org/10.24917/20809751.10.2
4. Chang, M. (2009). An Appraisal Perspective of Teacher Burnout: Examining the Emotional Work of Teachers. Educational Psychology Review, 21, 193-218. DOI: https://doi.org/10.1007/s10648-009-9106-y
5. Halat, D., Soltani, A., Dalli, R., Alsarraj, L., & Malki, A. (2023). Understanding and Fostering Mental Health and Well-Being among University Faculty: A Narrative Review. Journal of Clinical Medicine, 12. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm12134425
6. Hirota, T., & King, B. (2023). Autism Spectrum Disorder: A Review. JAMA, 329 2, 157-168. DOI: https://doi.org/10.1001/jama.2022.23661
7. Jennings, P., & Min, H. (2023). Transforming Empathy-Based Stress to Compassion: Skillful Means to Preventing Teacher Burnout. Mindfulness, 1 - 12. DOI: https://doi.org/10.1007/s12671-023-02115-6
8. Keenan-Mount, R., Albrecht, N., & Waters, L. (2016). Mindfulness-based approaches for Young People with Autism Spectrum Disorder and their Caregivers: Do these Approaches Hold Benefits for Teachers? Australian Journal of Teacher Education, 41, 68-86. DOI: https://doi.org/10.14221/ajte.2016v41n6.5
9. Kruger, M., & Cojocaru, D. (2022). The Need of Teachers of Special Education Students and Processes to Improve Their Well-being and Temper a Sense of Stress. Educatia 21. DOI: https://doi.org/10.24193/ed21.2022.22.11
10. Kurnia, A., Rosangela, M., Z, S., & Ahmad, M. (2024). Managing Stress for Special School Teachers in Assisting Children with Special Needs. Darussalam: Journal of Psychology and Educational. DOI: https://doi.org/10.70363/djpe.v3i1.19
11. Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1986). Cognitive theories of stress and the issue of circularity. In Dynamics of stress: Physiological, psychological and social perspectives (pp. 63-80). Boston, MA: Springer US. URL: https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-5122-1_4
12. Luthar, S., & Mendes, S. (2020). Trauma-informed schools: Supporting educators as they support the children. International Journal of School & Educational Psychology, 8, 147-157. DOI: https://doi.org/10.1080/21683603.2020.1721385
13. Makris, G., Agorastos, A., Chrousos, G., & Pervanidou, P. (2022). Stress System Activation in Children and Adolescents With Autism Spectrum Disorder. Frontiers in Neuroscience, 15. DOI: https://doi.org/10.3389/fnins.2021.756628
14. Maslach, C., Jackson, S. E., & Leiter, M. P. (1997). Maslach Burnout Inventory: Third edition. In C. P. Zalaquett & R. J. Wood (Eds.), Evaluating stress: A book of resources (pp. 191-218). Scarecrow Education. URL: https://psycnet.apa.org/record/1997-09146-011
15. Napolitano, A., Schiavi, S., La Rosa, P., Rossi-Espagnet, M., Petrillo, S., Bottino, F., Tagliente, E., Longo, D., Lupi, E., Casula, L., Valeri, G., Piemonte, F., Trezza, V., & Vicari, S. (2022). Sex Differences in Autism Spectrum Disorder: Diagnostic, Neurobiological, and Behavioral Features. Frontiers in Psychiatry, 13, 889636. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.889636
16. Pahić, T., & Borak, M. (2025). Experiences and Attitudes Towards the Inclusion of Children with Autism Spectrum Disorder/Iskustva i stavovi prema inkluziji djece s poremećajem iz autističnoga spektra. Croatian Journal of Education - Hrvatski časopis za odgoj i obrazovanje. DOI: https://doi.org/10.15516/cje.v27i1.5948
17. Peterson, J., Earl, R., Fox, E., Ма, R., Haidar, G., Pepper, M., Berliner, L., Wallace, A., & Bernier, R. (2019). Trauma and Autism Spectrum Disorder: Review, Proposed Treatment Adaptations and Future Directions. Journal of Child & Adolescent Trauma, 12, 529-547. DOI: https://doi.org/10.1007/s40653-019-00253-5
18. Qazaqstan Respublikasy Oqu-agartu ministrligi. (2023). Sapaly bilim beru: balabaqshadan universitetke deiin tuzhyrymdamasy [Concept of quality education: from kindergarten to university]. URL: https://www.gov.kz
19. Qazaqstan Respublikasy Prezidenti. (2024, July 30). Qazaqstan Respublikasynyn 2029 zhylga deiingi ulttyq damu zhosparyn bekitu zhane Qazaqstan Respublikasy Prezidentinin keibir zharlyqtarynyn kushi zhoiyldy dep tanu turaly. No. 611 Zharlyq [On approval of the National Development Plan of the Republic of Kazakhstan until 2029 and recognition of certain decrees of the President of the Republic of Kazakhstan as invalid]. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2400000611
20. Spilt, J., Koomen, H., & Thijs, J. (2011). Teacher Wellbeing: The Importance of Teacher–Student Relationships. Educational Psychology Review, 23, 457-477. DOI: https://doi.org/10.1007/s10648-011-9170-y
21. Stevens, C. (2022). The lived experience of autistic teachers: a review of the literature. International Journal of Inclusive Education, 28, 1871-1885. DOI: https://doi.org/10.1080/13603116.2022.2041738
22. Taniya, M., Chung, H., Mamun, A., Alam, S., Aziz, M., Emon, N., Islam, M., Hong, S., Podder, B., Mimi, A., Suchi, S., & Xiao, J. (2022). Role of Gut Microbiome in Autism Spectrum Disorder and Its Therapeutic Regulation. Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, 12. DOI: https://doi.org/10.3389/fcimb.2022.915701
23. Vuong, H., & Hsiao, E. (2017). Emerging Roles for the Gut Microbiome in Autism Spectrum Disorder. Biological Psychiatry, 81, 411-423. DOI: https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2016.08.024
24. Wang, L., Wu, C., Wang, J., & Sun, M. (2023). Autism Spectrum Disorder: Neurodevelopmental Risk Factors, Biological Mechanism, and Precision Therapy. International Journal of Molecular Sciences, 24. DOI: https://doi.org/10.3390/ijms24031819
25. Wisniewski, L., & Gargiulo, R. (1997). Occupational stress and burnout among special educators: a review of the literature. The Journal of Special Education, 31, 325-346. DOI: https://doi.org/10.1177/002246699703100303
26. Xu, M., Luo, Y., Zhang, Y., Xia, R., Qian, H., & Zou, X. (2023). Game-based learning in medical education. Frontiers in Public Health, 11. DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1113682
27. Zaboski, B., & Storch, E. (2018). Comorbid autism spectrum disorder and anxiety disorders: a brief review. Future neurology, 13 1, 31-37. DOI: https://doi.org/10.2217/fnl-2017-0030
Мақала жіберу
Ақпарат
Индекстелінуі
