ЖИ құқықтық реттеудің тұжырымдамалық тәсілдері: халықаралық және қазақстандық тәжірибе
Том 4 № 50 (2025), Мақалалар
Том 4 № 50 (2025)

ЖИ құқықтық реттеудің тұжырымдамалық тәсілдері: халықаралық және қазақстандық тәжірибе

Мақалалар
https://doi.org/10.64863/2312-4784/2025-3-50/74-89
Жарияланды 29.12.2025
  • Ақылбек Кабжанов
  • Ақнұр Жақып-Жан
  • Ляззат Жүнісова
  • Іңкәр Жүкен
  • Ақнұр Қордашева
Ақылбек Кабжанов
Ақнұр Жақып-Жан
Ляззат Жүнісова
Іңкәр Жүкен
Ақнұр Қордашева
PDF

Кілт сөздер

жасанды интеллект
құқықтық реттеу
құқықтық жауапкершілік
ақпараттық технологиялар
құқықтық белгісіздік

Аңдатпа

Бұл мақала жаһандық технологиялық сын-қатерлер аясында жасанды интеллектті (АИ) құқықтық реттеудің тұжырымдамалық негіздерін талдауға арналған. Жетекші халықаралық тәжірибелер (ЕО, АҚШ, Қытай) және Қазақстан Республикасында заңнамалық базаны дамытудың өзекті аспектілері қарастырылуда. Мақалада негізгі проблемалар көрсетілген және адам құқықтарының басымдылығын, ашықтық пен заңды жауапкершілікті қамтамасыз етуді ескере отырып, оларды шешу бағыттары ұсынылған. Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы жағдайында жасанды интеллектті (АИ), оның ішінде қылмыстық-құқықтық салада пайдалануды құқықтық реттеу ерекше өзекті болып отыр. Осы зерттеудің мақсаты Қазақстан Республикасындағы АИ қылмыстық-құқықтық реттеудің жай-күйі мен перспективаларын талдау болып табылады. Жұмыста ҚР қолданыстағы Қылмыстық кодексінің АИ қатысуымен жасалған қылмыстарды саралау бөлігіндегі кемшіліктері, сондай-ақ әзірлеушілер, пайдаланушылар және АИ-жүйелер арасында жауапкершілікті бөлу мәселесіндегі құқықтық белгісіздік мәселелері қаралды. Еуропалық Одақтың ai Act жобасын қоса алғанда, шетелдік тәжірибені салыстырмалы-құқықтық талдау негізінде Қазақстанның қылмыстық заңнамасын цифрлық сын-тегеуріндерге бейімдеу бойынша ұсыныстар тұжырымдалды. Қазақстанда АИ қатысатын істер бойынша сот практикасының болмауы, техникалық сараптаманың болмауы және кадрлар даярлау қажеттілігі мәселелеріне ерекше назар аударылады. Автор қылмыстық құқықты модернизациялаудың кешенді тәсілінің қажеттілігі туралы қорытындыға келеді: қылмыстардың жаңа құрамдарын Нормативтік бекіту, жасанды интеллекттің автономды әрекеттері үшін жауапкершілік институтын құру, әдістемелік база мен сот практикасын дамыту. Зерттеу қолданбалы болып табылады және заң әзірлеушілерге, құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, сондай-ақ заң мамандықтарының оқытушылары мен студенттеріне пайдалы болуы мүмкін.

https://doi.org/10.64863/2312-4784/2025-3-50/74-89
PDF

Дәйексөздер

1. ArtificialIntelligenceAct.eu. (2025). Artificial Intelligence Act (EU). Retrieved 23.09.2025, from URL: https://artificialintelligenceact.eu

2. Belozertseva, V. V. (2024). Pravovoe regulirovanie iskusstvennogo intellekta: probely v rossiiskom zakonodatel’stve [Legal regulation of artificial intelligence: Gaps in Russian legislation]. Pravovoe regulirovanie iskusstvennogo intellekta, 17(6), 78–86. DOI: https://doi.org/10.33693/2072-3164-2024-17-6-087-092

3. China Law Translate. (2022). China Algorithm Regulations. Retrieved 23.09.2025, from URL: https://www.chinalawtranslate.com/en/algorithm-regulations

4. Chopra, S., & White, L. (2019). Artificial agents: Personhood in law and philosophy. Brooklyn College. URL: http://www.sci.brooklyn.cuny.edu/~schopra/agentlawsub.pdf (дата обращения: 25.09.2019)

5. European Parliament & Council. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 – Artificial Intelligence Act [Regulation]. Official Journal of the European Union. URL: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj

6. European Commission. (2023). Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act).

7. Floridi, L. (2023). AI & society: The regulation of artificial intelligence. AI & Society. Springer. URL: https://link.springer.com

8. Ismailov, I. Sh. (2019). Iskusstvennyi intellekt: pravovoi status, problemy definitsii i perspektivy ispol’zovaniya v yurisprudentsii [Artificial intelligence: Legal status, problems of definition, and prospects of use in jurisprudence]. Problemy ekonomiki i yuridicheskoi praktiki, (5), 135–139. Retrieved from URL: https://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvennyy-intellekt-pravovoy-status-problemy-definitsii-i-perspektivy-ispolzovaniya-v-yurisprudentsii

9. Jobin, A., Ienca, M., & Vayena, E. (2019). The global landscape of AI ethics guidelines. Nature Machine Intelligence, 1(9), 389–399. DOI: https://doi.org/10.1038/s42256-019-0088-2

10. Krausova, A. (2017). Intersections between law and artificial intelligence. International Journal of Computer, 27(1), 55–68.

11. Khabrieva, T. Ya., & Chernogor, N. N. (2018). Pravo v usloviyakh tsifrovoi real’nosti [Law in the context of digital reality]. Zhurnal rossiiskogo prava, (1), 85–102.

12. Konusova, V. T. (2023). Regulyatornaya politika v oblasti iskusstvennogo intellekta: podkhody k pravovomu regulirovaniyu [Regulatory policy in the field of artificial intelligence: Approaches to legal regulation]. Vestnik Instituta zakonodatelstva i pravovoi informatsii RK, (3/74), 48–58.

13. Makhambetzhanova, A. T. (2021). Aktual’nye nauchnye issledovaniya v sovremennom mire [Current scientific research in the modern world]. Aktual’nye nauchnye issledovaniya v sovremennom mire, 77–81. Uchrediteli: Obshchestvennaya organizatsiya "Institut sotsial’noi transformatsii".

14. Martens, B. (2022). Harmonizing innovation and regulation: The EU Artificial Intelligence Act in the international trade context. ScienceDirect. DOI: https://doi.org/10.2139/ssrn.4056595

15. Nishith Desai Associates. (2019). The future is here: Artificial intelligence and robotics. URL: http://www.nishithdesai.com/fileadmin/user_upload/pdfs/Research_Papers/Artificial_Intelligence_and_Robotics.pdf

16. President of the Republic of Kazakhstan. (2021, October 15). O utverzhdenii Kontseptsii pravovoi politiki Respubliki Kazakhstan do 2030 goda: Ukaz № 674 [On the approval of the Concept of legal policy of the Republic of Kazakhstan until 2030: Decree No. 674]. Adilet ZAN. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000674

17. Rissland, E. L. (1990). Artificial intelligence and law: Stepping stones to a model of legal reasoning. The Yale Law Journal, 99(8), 1957–1981.

18. Saktaganova, I. S., et al. (2025). Application of artificial intelligence in the administration of justice: Prospects and challenges. Vestnik Instituta zakonodatelstva i pravovoy informatsii RK.

19. Sidorova, N. V., Dulatbekov, N. O., & Kusainova, L. K. (2024). Artificial intelligence as a legal category and object of legal regulation. Vestnik Buketov University Law Journal.

20. Somenkov, S. A. (2019). Iskusstvennyi intellekt: ot ob’ekta k sub’ektu? [Artificial intelligence: From object to subject?]. Vestnik Universiteta imeni O. E. Kutafina (MGYuA), (2), 75–85. DOI: https://doi.org/10.17803/2311-5998.2019.54.2.075-085

21. Saktaganova, I. S., Mitskaya, E. V., & Saktaganova, A. B. (2025). Primenenie iskusstvennogo intellekta v sisteme pravosudiya: perspektivy i vyzovy [Application of artificial intelligence in the justice system: Prospects and challenges]. Vestnik Instituta zakonodatelstva i pravovoi informatsii RK, 1(80), 68–77.

22. Schwab, R. (2022). AI regulation in the energy sector: A scoping review of EU laws, challenges, and global perspectives. Energies, 15(MDPI). DOI: https://doi.org/10.3390/en152182

23. Smirnova, A. L. (2024). A comparative perspective on the future of law in a time of artificial intelligence. HSE Lida.

24. Tokaev, K. K. (2025, August 11). Vystuplenie Prezidenta Respubliki Kazakhstan K. K. Tokaeva na soveshchanii po voprosam razvitiya iskusstvennogo intellekta [Address by the President of the Republic of Kazakhstan K. K. Tokaev at the meeting on the development of artificial intelligence]. Akorda. URL: https://www.akorda.kz/ru/glava-gosudarstva-provel-soveshchanie-po-voprosam-razvitiya-iskusstvennogo-intellekta-1175749.

25. TAdviser. (2025, May 12). Kiberprestupnost’ i kiberkonflikty: Kazakhstan [Cybercrime and cyberconflicts: Kazakhstan]. Retrieved 23.09.2025, from URL: https://www.tadviser.ru/index.php

26. Tlembayeva, Zh. U. (2021). Some approaches to the legal regulation of artificial intelligence. Vestnik Instituta zakonodatelstva i pravovoy informatsii RK.

27. Vasil’ev, A., & Mukhopad, V. (2023). Problemy pravovoi i tekhnicheskoi zashchity informatsii [Problems of legal and technical protection of information]. Problemy pravovoi i tekhnicheskoi zashchity informatsii, (6), 91–93. Retrieved from URL: https://journal.asu.ru

28. White House Office of Science and Technology Policy. (2022). AI Bill of Rights. Retrieved 23.09.2025, from URL: https://www.whitehouse.gov/ostp/ai-bill-of-rights

29. Wagner, B. (2023). AI regulation: Maintaining interoperability through value-sensitive standardisation. AI & Society. Springer.

30. Yastrebov, O. A. (2018). Iskusstvennyi intellekt v pravovom prostranstve [Artificial intelligence in the legal space]. Vestnik RUDN. Seriya: Yuridicheskie nauki, (3), 315–328.

31. Yastrebov, O. Ya. (2018). Pravosub”ektnost’ elektronnogo litsa: teoretiko-metodologicheskie podkhody [Legal personality of an electronic person: Theoretical and methodological approaches]. Trudy Instituta gosudarstva i prava RAN, 13(2), 40.

32. Yusupzhanov, I. (2025). Pravovoe regulirovanie avtorskikh prav na proizvedeniya, sozdannye s ispol’zovaniem iskusstvennogo intellekta [Legal regulation of copyright on works created using artificial intelligence]. Yuridicheskii zhurnal, (1), 64–77.

33. Zeng, Y. (2023). Comparative global AI regulation: Policy perspectives from the EU, China, and the US. ar5iv.org. URL: https://ar5iv.org/abs/2304.14883