Том 53 № 3 (2026), Мақалалар
Мұхтар Мағауиннің прозасындағы әдеби кеңістікті картаға түсіру
Мақалалар
Жарияланды
30.09.2026
Кілт сөздер
топонимия
әдеби кеңістік
кеңістіктік көрініс
цифрлық гуманистарлық ғылымдар
геокеңістіктік дерекқор
әдеби кеңістік
кеңістіктік көрініс
цифрлық гуманистарлық ғылымдар
геокеңістіктік дерекқор
How to Cite
Адиширинов, К. (2026). Мұхтар Мағауиннің прозасындағы әдеби кеңістікті картаға түсіру. «Қазіргі заманғы маңызды мәселелер» халықаралық ғылыми журналы, 53(3), 7–21. https://doi.org/10.64863/2312-4784/2026-3-53/7-21
Аңдатпа
Зерттеудің мақсаты – Мұхтар Мағауин прозасындағы әдеби кеңістіктің құрылымын топонимдік, сандық және геокеңістіктік әдістерді ұштастыра отырып анықтау. Зерттеу материалы ретінде кеңістіктік атаулар жүйесі айқын көрінетін алты прозалық шығарма алынды: «Тазының өлімі», «Өлі мен тірі», «Оң мен сол», «Құзғынның қу жілігі», «Бір атаның балалары» және «Бесінші түлік». Мәтіндерді тұтас оқу барысында географиялық, тарихи, жергілікті және мифологиялық кеңістік бірліктері қолмен белгіленіп, олардың жиілігі, типі, кеңістіктік қабаты және географиялық координаттары дерекқорға енгізілді. Зерттеуде әдеби-кеңістіктік талдау, топонимдерді типологиялық жіктеу, жиілік талдауы, геокодтау және R ортасындағы Leaflet пен ggplot2 құралдары арқылы цифрлық визуализация әдістері қолданылды. Нәтижесінде 60 дербес кеңістік бірлігі анықталды. Алматы, Нарын, Мысыр, Алтын Орда, Семей және Ніл ең жиі кездесетін кеңістік түйіндері болды. Типологиялық тұрғыдан хоронимдер мен ойконимдер басымдық танытты, ал табиғи және тарихи кеңістік негізгі қабаттар ретінде ерекшеленді. Талдау топонимдердің оқиға орнын көрсетумен шектелмей, тарихи жадты, мәдени бірегейлікті, ұлттық дүниетанымды және символдық мағыналарды қалыптастыратынын көрсетті. Геокеңістіктік карта жергілікті, ұлттық және өркениеттік кеңістіктердің өзара байланысын көрнекі түрде ашты. Тарихи аумақтар шартты координаттармен белгіленіп, нақты географиялық нысаны анықталмаған символдық бірліктер картаға енгізілмеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – Мағауин прозасын әдеби талдау мен цифрлық картографияны біріктіретін біртұтас модель арқылы қарастыру. Ұсынылған тәсіл қазақ әдебиетіндегі кеңістік поэтикасын салыстырмалы зерттеуге және цифрлық гуманитаристика жобаларын дамытуға әдіснамалық негіз бола алады.
Дәйексөздер
1. Bereta, K., & Koubarakis, M. (2016). Ontop of geospatial databases. In The Semantic Web – ISWC 2016 (pp. 37–52). Springer International Publishing.
2. Berry, D. M. (2012). Introduction: Understanding the digital humanities. In D. M. Berry (Ed.), Understanding Digital Humanities (pp. 1–20). Palgrave Macmillan.
3. Boschetti, A. (2012). How field theory can contribute to knowledge of world literary space. Paragraph, 35(1), 10–29.
4. Breunig, M., Bradley, P. E., Jahn, M., Kuper, P., Mazroob, N., Rösch, N., Al-Doori, M., Stefanakis, E., & Jadidi, M. (2020). Geospatial data management research: Progress and future directions. ISPRS International Journal of Geo-Information, 9(2), 95.
5. Conkan, M., & Gârdan, D. (2020). Space in literature and literature in space: Introduction. Metacritic Journal for Comparative Studies and Theory, 6(1), 5–15.
6. Dalbello, M. (2011). A genealogy of digital humanities. Journal of Documentation, 67(3), 480–506.
7. Fiormonte, D. (2012). Towards a cultural critique of the digital humanities. Historical Social Research/Historische Sozialforschung, 37(3), 59–76.
8. Hones, S. (2011). Literary geography: Setting and narrative space. Social & Cultural Geography, 12(7), 685–699.
9. Jin, L., & Ying, T. (2025). Seeking self-space under postmodern media: A review of Fang Ying’s literary spatial criticism. Modern Media Studies (MMS), 1(2), 327–333.
10. Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Blackwell.
11. Mitchell, P. (2025). Digital space. In E. F. Evans (Ed.), Space and Literary Studies (pp. 319–335). Cambridge University Press.
12. Moretti, F. (1998). Atlas of the European Novel 1800–1900. Verso.
13. Opach, T., Malvik, A. S., Kielland Samoilow, T., Thorsen Vilslev, A., Lerum Boasson, F., Johnsen, L., & Rød, J. K. (2025). Digital literary mapping: Exploring user needs and pedagogical potentials in literary geographies with the ImagiNation map tool. Cartography and Geographic Information Science, 1–18.
14. Perenič, U. (2014). An overview of literary mapping projects on cities: Literary spaces, literary maps and sociological (re)conceptualisations of space. Neohelicon, 41(1), 13–25.
15. Soja, E. W. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places. Blackwell.
16. Sula, C. A. (2013). Digital humanities and libraries: A conceptual model. Journal of Library Administration, 53(1), 10–26.
17. Svensson, P. (2010). The landscape of digital humanities. Digital Humanities Quarterly, 4(1).
18. Svensson, P. (2013). Humanities computing as digital humanities. In M. Terras, J. Nyhan, & E. Vanhoutte (Eds.), Defining Digital Humanities (pp. 159–166). Routledge.
19. Tally, R. T. (2013). Spatiality. Routledge.
20. Terras, M. (2015). Crowdsourcing in the digital humanities. In S. Schreibman, R. Siemens, & J. Unsworth (Eds.), A New Companion to Digital Humanities (pp. 420–438). Wiley-Blackwell.
21. Voisard, A., & David, B. (2002). A database perspective on geospatial data modeling. IEEE Transactions on Knowledge and Data Engineering, 14(2), 226–243.
22. Westphal, B. (2011). Geocriticism: Real and Fictional Spaces. Palgrave Macmillan.
Мақала жіберу
Рефераттау және индекстелінуі
