Кілт сөздер
Түркі тілдеріне арналған NLP
морфологиялық талдау
төмен ресурсты тілдер
сөйлеуді тану
тілдер арасындағы трансфер
морфологиялық талдау
төмен ресурсты тілдер
сөйлеуді тану
тілдер арасындағы трансфер
Аңдатпа
Бұл мақала Орталық Азия түркі тілдеріне, соның ішінде қазақ, қырғыз және өзбек тілдеріне арналған табиғи тілдерді өңдеу (NLP) мен сөйлеу технологиялары саласындағы заманауи ғылыми зерттеулерге кешенді шолу ұсынады. Соңғы жылдары бұл бағытта бірқатар теориялық және қолданбалы еңбектер жарияланғанымен, аталған тілдер әлі де төмен ресурсты тілдер санатына жатады. Бұған аннотацияланған мәтіндік корпустардың жеткіліксіздігі, сөйлеу деректерінің шектеулілігі, кирилл және латын графикаларының қатар қолданылуы, сондай-ақ бірыңғай аннотациялау мен бағалау стандарттарының болмауы негізгі себеп болып отыр. Мақалада морфологиялық сегментация, атаулы мәндерді тану, сентимент-талдау және автоматты сөйлеуді тану салаларындағы қазіргі әдістер жүйеленіп талданады. Сөз құрамының агглютинативті болуы мен дыбыс үндестігі түркі тілдерінің басты типологиялық белгілері ретінде қарастырылып, оларды өңдеуде ережеге негізделген және нейрондық морфологиялық талдағыштардың тиімділігі айқындалады. Түрік, ағылшын және орыс тілдеріне арналған есептеу модельдерін субсөздік тәсілдер, таңба-деңгейлі эмбеддингтер және көптілді трансформер архитектуралары арқылы бейімдеу тәжірибесі сипатталады. Сонымен қатар, тілдер арасындағы трансферлік оқыту деректер тапшылығын азайтудың перспективалы бағыты ретінде бағаланады. Зерттеуде корпустардың фрагменттелуі, аннотация үлгілернің бірізді болмауы және стандартталған сөйлеу базаларының жоқтығы негізгі мәселе ретінде көрсетіледі. Автор ашық қолжетімді деректер қорын дамыту, ортақ бағалау тапсырмаларын енгізу және лингвистер мен есептеу лингвистикасы мамандары арасындағы институционалдық ынтымақтастықты күшейту қажеттігін негіздейді. Зерттеу нәтижелері төмен ресурсты тілдерге арналған тұрақты және тиімді тілдік технологияларды қалыптастыруда теориялық әрі практикалық маңызға ие.
Дәйексөздер
1. Akhmed-Zaki, D., et al. (2021). Development of an information system for the Kazakh language: Text preprocessing tools for media corpus. Applied Computing and Informatics, 17(2), 320–334. DOI: https://doi.org/10.1080/23311916.2021.1896418
2. Bahry, S. A. (2012). What constitutes quality in minority education? A multiple embedded case study of stakeholder perspectives on minority linguistic and cultural content in school -based curriculum in Sunan Yughur Autonomous County, Gansu. Frontiers of Education in China, 7(3), 376-416.
3. Dave, B. (1996a). Politics of language revival: National identity and state building in Kazakhstan. Syracuse University.
4. Dave, B. (1996b). National revival in Kazakhstan: Language shift and identity change. Post- Soviet Affairs, 12(1), 51-72.
5. Dzhubanov, A., & Khasanov, B. (1980). Computational description of the Kazakh language. In Computational and mathematical linguistics: Proceedings of the International Conference on Computational Linguistics: Pisa, 27/viii-1/ix 1973: vol. II.-(Biblioteca dell'Archivum Romanicum. Serie II: Linguistica; 37) (pp. 75-77). LS Olschki.
6. Fierman, W. (2006). Language and education in post-Soviet Kazakhstan: Kazakh-medium instruction in urban schools. The Russian Review, 65(1), 98-116.
7. Hakkila, A. C. (2018). Transitional Literature of the Steppe: The First Two Qazaq Novels (Dulatuly and Köbeev). The University of Wisconsin-Madison.
8. Johanson, L., & Csató, É. Á. (1998). The Turkic languages. Routledge.
9. Kessikbayeva, G., & Cicekli, I. (2014, June). Rule based morphological analyzer of Kazakh language. In Proceedings of the 2014 Joint Meeting of SIGMORPHON and SIGFSM (pp. 46-54).
10. Kessikbayeva, G. C. Ilyas. 2016.A RuleBased Morphological Analyzer and a Morphological Disambiguator for Kazakh Language.» Linguistics and Literature Studies, 96-104. DOI: https://doi.org/10.13189/lls.2016.040111
11. Khassenov, B., Bakhitova, Zh. (2025). Sema ntic Ide ntit y of Vo wel s in t he Kaza kh La ng uag e: an E xpe rime ntal Ana ly si s o f Sou nd Symb oli sm . Actual Problems of the Present, 3( 49 ), 1 9- 30 . DOI: https://doi.org/10.64863/2312-4784/2025-3-49/19-30
12. Kulgildinova, T., Zhumabekova, A., Shabdenova, K., Kuleimenova, L., & Yelubayeva, P. (2018). Bilingualism: language policy in modern Kazakhstan. XLinguae, 11(1), 332- 341.
13. Landau, J. M., & Kellner-Heinkele, B. (2001). Politics of language in the ex-Soviet muslim states: Azerbayjan, Uzbekistan, Kazakhstan. Kyrgyzstan, Turkmenistan, and Tajikistan. University of Michigan Press.
14. Makhambetov, O., Makazhanov, A., Yessenbayev, Z., Matkarimov, B., Sabyrgaliyev, I., & Sharafudinov, A. (2013, October). Assembling the kazakh language corpus. In Proceedings of the 2013 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (pp. 1022-1031).
15. Makhambetov, O., Makazhanov, A., Sabyrgaliyev, I., & Yessenbayev, Z. (2015, April). Data-driven morphological analysis and disambiguation for kazakh. In International Conference on Intelligent Text Processing and Computational Linguistics (pp. 151-163). Cham: Springer International Publishing.
16. Manni, F., & Nerbonne, J. (2021). Linguistic Diversity and Human Migrations in Gabon. Human Migration: Biocultural Perspectives, 99.
17. Mansurova, M. E., & Rakhimova, D. R. (2024). Morphological parsing of Kazakh texts with deep learning approaches. Journal of Mathematics, Mechanics and Computer Science, 124(4), 48-58. DOI: https://doi.org/10.26577/JMMCS2024-v124-i4-a4
18. Moore, P. (2023). Translanguaging in CLIL. In The Routledge handbook of content and language integrated learning (pp. 28-42). Routledge.
19. Multimedia Corpus of Modern Spoken Kazakh Language Project. (2024). Project description. Nazarbayev University.
20. Mustajoki, A., Protassova, E., & Yelenevskaya, M. (2020). The soft power of the Russian language. Routledge.
21. Pavlenko, A. (2008). Multilingualism in post-Soviet countries: Language revival, language removal, and sociolinguistic theory. International journal of bilingual education and bilingualism, 11(3-4), 275-314.
22. Salaev, U. (2024, November). UzMorphAnalyser: A morphological analysis model for the Uzbek language using inflectional endings. In AIP Conference Proceedings (Vol. 3244, No. 1, p. 030058). AIP Publishing LLC. DOI: https://doi.org/10.1063/5.0241461
23. Sharipbay, A., Gatiatullin, A., Yergesh, B., & Kazhymukhan, D. (2018). Development of a unified meta language of the turkic languages morphology. Journal of Mathematics, Mechanics, Computer Science, 4(100), 78-87. DOI: https://doi.org/10.26577/JMMCS-2018-4-557
24. Smagulova, J. (2016). The re-acquisition of Kazakh in Kazakhstan: Achievements and challenges. Language change in central Asia, 89-108.
25. Smagulova, J., & Ahn, E. S. (Eds.). (2016). Language Change in Central Asia (Vol. 106). Walter de Gruyter GmbH & Co KG.
26. Yiner, Z., & Kurt, A. (2021). Two level Kazakh morphology. Acta Infologica, 5(1), 79-98. DOI: https://doi.org/10.26650/acin.842758
27. Wei, L. (2015). Multilingualism in the Chinese diaspora worldwide. Taylor & Francis.
Мақала жіберу
Ақпарат
Индекстелінуі
