Том 52 № 2 (2026), Мақалалар
Қосалқылар арқылы аналитикалық сөзөзгерімнің жасалуы
Мақалалар
Жарияланды
30.06.2026
- Рустем Абдрахманов+−
- Райхан Исмайлова
Кілт сөздер
сөзөзгерім
аналитикалық сөзөзгерім
қосалқылар
морфология
аналитикалық сөзөзгерім
қосалқылар
морфология
How to Cite
Абдрахманов, Р., & Исмайлова, Р. (2026). Қосалқылар арқылы аналитикалық сөзөзгерімнің жасалуы. «Қазіргі заманғы маңызды мәселелер» халықаралық ғылыми журналы, 52(2), 39–48. https://doi.org/10.64863/2312-4784/2026-2-52/39-48
Аңдатпа
Қазақ тіл білімінде сөзөзгерім мәселесі функционалды-грамматикалық бағытта қарастырылып келеді, алайда аналитикалық сөзөзгерімнің қосалқылар арқылы жүзеге асу ерекшеліктері арнайы зерттеуді қажет етеді. Осыған байланысты мақалада аналитикалық сөзөзгерім жүйесіндегі қосалқылардың қызметі, түрлері және грамматикалық мағына жасаудағы орны талданады. Сөзөзгерім мәселесі түркітану мен қазақ тіл білімінде сөзжасаммен қатар қарастырылып келгенімен, оның функционалды-грамматикалық табиғаты мен тілдік жүйедегі орны әлі де толық айқындалмаған. Сондықтан аналитикалық сөзөзгерімнің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып саналатын қосалқылардың қызметін анықтау өзекті ғылыми мәселелердің қатарына жатады. Зерттеудің мақсаты – аналитикалық сөзөзгерім жүйесіндегі қосалқылардың қызметін сипаттау, олардың түрлерін жүйелеу және грамматикалық мағына жасаудағы орнын айқындау. Зерттеудің теориялық негізін Қ. Жұбанов, Н.А. Баскаков, Н. Оралбаева, М. Мергенбаев, А. Ысқақов және басқа да ғалымдардың еңбектері құрайды. Материал ретінде қазақ көркем әдебиетінен, ғылыми зерттеулерден және грамматикалық еңбектерден алынған тілдік деректер пайдаланылып, сипаттамалы, салыстырмалы және функционалды-грамматикалық әдістер қолданылды. Зерттеу барысында сөзөзгерім мен сөзжасам ұғымдарының арақатынасы сараланып, аналитикалық сөзөзгерімге қатысатын тілдік бірліктердің құрылымдық және мағыналық ерекшеліктері талданды. Нәтижесінде аналитикалық сөзөзгерімнің негізгі құралдарының бірі болып табылатын қосалқылардың дәйек және аяқ қосалқылар болып жіктелетіні анықталды. Дәйек қосалқылардың сөз мағынасын күшейту, нақтылау және экспрессивтік реңк үстейтін қызметі көрсетілсе, аяқ қосалқылардың әртүрлі грамматикалық мағыналарды білдірудегі және сөздер арасындағы қатынасты нақтылаудағы рөлі сипатталды. Сонымен қатар қосалқылардың сөзөзгерім жүйесіндегі орны мен функционалдық сипаты айқындалып, олардың грамматикалық мағына жасаудағы маңызы көрсетілді. Зерттеу нәтижелері аналитикалық сөзөзгерімнің теориялық негіздерін толықтыра түсіп, қазақ тілінің функционалды-грамматикалық құрылымын тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Дәйексөздер
1. Akhanov, K. (1996). Grammatika teoriyasynyn negizderi [Fundamentals of the theory of grammar]. Almaty.
2. Baskakov, N. A. (1986). O granitsakh russkogo yazyka [On the borders of the Russian language]. Sovetskaya Tyurkologiya [Soviet Turkology], 2, 3–11.
3. Bauer, L. (2003). Introducing linguistic morphology (2nd ed.). Edinburgh University Press. https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctvxcrdv8
4. Baudouin de Courtenay, I. A. (1963). Izbrannye trudy po obshchemu yazykoznaniyu [Scientific works on general linguistics]. Moscow.
5. Charyeva, J., Tekaev, T., & Dzhanyeva, Sh. (2024). Comparison of the verb: Morphological identity and syntactic functions. Vestnik Nauki [Bulletin of Science], 80(11), 1.
6. Esipova, A. V. (2011). Teoreticheskie problemy perevoda na turetskii yazyk: Na materiale stenograficheskogo yazyka [Theoretical problems of translation into Turkish: Based on shorthand language material].
7. Ibatov, A. (1983). Sozdyn morfologiyalyk kurylymy [Morphological structure of the word]. Nauka.
8. Iskakov, A. (1991). Kazirgi kazak tili [Modern Kazakh language]. Ana Tili.
Kazak grammatikasy [Kazakh grammar]. (2002). Elorda.
9. Kalybaeva, A. (1976). Etistikterdin leksika-grammatikalyk sipaty [Lexical and grammatical nature of verbs]. Almaty.
10. Mergenbaev, M. (2015). Kazak tilindegi soz turlenui [Word change in the Kazakh language]. Almaty.
11. Oralbaeva, N. (1972). Kazak tilindegi etistikterdin analitikalik sipaty [Analytical nature of verbs in the Kazakh language]. Nauka.
12. Oralbaeva, N. (1988). Kazirgi kazak tilindegi san esimnin zhasalu zhuiesi [The word-forming system of numerals in the modern Kazakh language]. Mektep.
13. Shakenov, J. (1991). Kazak tilindegi kurdeli sozder men kurdeli tulgalar [Complex words and complex forms in the Kazakh language]. Ana Tili.
14. Zhanpeisov, E. A. (2002). Modal sozder [Modal words]. In Kazak grammatikasy [Kazakh grammar]. Elorda.
15. Zharkynbekova, S. K., Tazhibayeva, S. Zh., & Filchenko, A. U. (2025). Problems of preserving the Kazakh language in China: Threats of extinction and ways of solution. Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences, 18(3), 502–515.
16. Zhubanov, K. (1936). Kazak tili grammatikasy [Grammar of the Kazakh language]. Almaty.
17. Zhubanov, K. (1999). Kazak tili jonindegi zertteuler [Research on the Kazakh language]. Almaty.
Мақала жіберу
Рефераттау және индекстелінуі
