Том 51 № 1 (2026), Мақалалар
Бала сөйлеуіндегі дыбыс символизмі: ата-аналар сауалнамасы негізіндегі талдау
Мақалалар
Жарияланды
31.03.2026
Кілт сөздер
дыбыс символизмі
бала сөйлеуі
ономатопея
фоностезия
ерте тілдік даму
бала сөйлеуі
ономатопея
фоностезия
ерте тілдік даму
Аңдатпа
Бұл мақалада қазақтілді балалардың ерте тілдік дамуындағы дыбыс символизмі құбылысы ата-аналар сауалнамасы негізінде талданады. Зерттеудің негізгі мақсаты – 1-5 жас аралығындағы балалардың сөйлеуінде дыбыс пен мағына, дыбыс пен қабылдау, дыбыс пен эмоция арасындағы байланысты анықтау және дыбыс символизмінің көріну формаларын сипаттау. Зерттеу Google Forms платформасы арқылы жүргізілген сауалнама нәтижелеріне негізделеді. Экспериментке 51 респондент қатысып, олардың балаларының сөйлеу ерекшеліктері талданды. Зерттеу нәтижелері балалардың сөйлеуінде дыбысқа еліктеу сөздерінің кең таралғанын көрсетті. Ономатопеялық бірліктер жануарлар дыбыстарын, табиғи құбылыстарды, техникалық қозғалыстарды және эмоциялық жағдайларды белгілеуде белсенді қолданылған. Сонымен қатар балалардың визуалдық пішін мен дыбыс арасындағы сәйкестікті (bouba–kiki эффектісі) интуитивті түрде қабылдайтыны байқалды. Еріндік және жуан дыбыстар домалақ пішіндермен, ал қатаң және жіңішке дыбыстар үшкір пішіндермен ассоциацияланған. Зерттеу барысында дыбыс символизмінің тек визуалдық емес, тактильді және эмоциялық деңгейде де көрінетіні анықталды. Балалардың эмоцияны дыбыс арқылы жеткізуінде белгілі бір акустикалық үлгілер байқалды: қорқыныш пен таңдануда ашық және созылыңқы дауыстылар, ал ашу мен реніште қысылған артикуляция басым болды. Сонымен қатар балалардың өздері ойлап тапқан сөздерінде фоностезиялық заңдылықтар байқалып, дыбыс белгілі бір семантикалық өрісті белгілеу құралы ретінде қолданылған. Жалпы алғанда, зерттеу нәтижелері дыбыс символизмінің қазақтілді балалардың сөйлеуінде әмбебап психолингвистикалық механизм ретінде көрінетінін және ерте когнитивтік даму үдерісінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.
Дәйексөздер
1. Aitchison, J. (2007). The seeds of speech: Language origin and evolution. Cambridge University Press.
2. Imai, M., & Gentner, D. (1997). A cross-linguistic study of early word meaning: Universal ontology and linguistic influence. Cognition, 62(2), 169–200. https://doi.org/10.1016/S0010-0277(96)00784-6
3. Imai, M., & Kita, S. (2014). The sound symbolism bootstrapping hypothesis for language acquisition and language evolution. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 369(1651), 20130298. https://doi.org/10.1098/rstb.2013.0298
4. Ingram, D. (1989). First language acquisition: Method, description and explanation. Cambridge University Press.
5. Jakobson, R. (1968). Child language, aphasia and phonological universals. Mouton.
6. Juslin, P. N., & Laukka, P. (2003). Communication of emotions in vocal expression and music performance: Different channels, same code? Psychological Bulletin, 129(5), 770–814. https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.5.770
7. Köhler, W. (1929). Gestalt psychology. Liveright.
8. Khassenov, B., & Bakhitova, Zh. (2025). Semantic correspondence of vowels in the Kazakh language: an experimental analysis of sound symbolism. Actual Problems of the Present, 3(49), 19-30. https://doi.org/10.64863/2312-4784/2025-3-49/19-30
9. Nicoladis, E. (2006). Cross-linguistic transfer in bilingual children’s onomatopoeia. Journal of Child Language, 33(3), 587–600. https://doi.org/10.1017/S0305000906007523
10. Ohala, J. J. (1994). The frequency code underlies the sound-symbolic use of voice pitch. In L. Hinton, J. Nichols, & J. J. Ohala (Eds.), Sound symbolism (pp. 325–347). Cambridge University Press.
11. Ramachandran, V. S., & Hubbard, E. M. (2001). Synaesthesia: A window into perception, thought and language. Journal of Consciousness Studies, 8(12), 3–34.
12. Saussure, F. de. (2011). Course in general linguistics (W. Baskin, Trans.). Columbia University Press. (Original work published 1916)
13. Scherer, K. R. (2003). Vocal communication of emotion: A review of research paradigms. Speech Communication, 40(1–2), 227–256. https://doi.org/10.1016/S0167-6393(02)00084-5
14. Tomasello, M. (2003). Constructing a language: A usage-based theory of language acquisition. Harvard University Press.
15. Vygotsky, L. S. (1986). Thought and language (A. Kozulin, Trans.). MIT Press. (Original work published 1934)
Мақала жіберу
Ақпарат
Индекстелінуі
