Том 52 № 2 (2026), Мақалалар
Қазақ поэзиясындағы дыбыс символизмі мен эмоционалды тон: фоносемантикалық эксперименттік зерттеу
Мақалалар
Жарияланды
30.06.2026
- Елжан Кенжебек
Кілт сөздер
фоносемантика
дыбыс символизмі
эмоционалды тон
поэзия
формант жиілігі
дыбыс символизмі
эмоционалды тон
поэзия
формант жиілігі
How to Cite
Кенжебек, Е. (2026). Қазақ поэзиясындағы дыбыс символизмі мен эмоционалды тон: фоносемантикалық эксперименттік зерттеу. «Қазіргі заманғы маңызды мәселелер» халықаралық ғылыми журналы, 52(2), 63–74. https://doi.org/10.64863/2312-4784/2026-2-52/63-74
Аңдатпа
Зерттеу жұмысы қазақ поэзиясындағы дыбыс символизмі мен эмоционалды тон арасындағы байланысты анықтауға арналған. Фоносемантика тілдегі дыбыстық форма мен мағына арасындағы табиғи байланысты зерттейтін лингвистиканың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Соңғы жылдары дыбыс символизмін поэтикалық мәтіндер деңгейінде зерттеуге қызығушылық артып келеді. Осыған байланысты жұмыста қазақ поэзиясындағы дыбыстық ұйымдасу ерекшеліктерінің оқырманның эмоционалды қабылдауына ықпалы қарастырылды. Зерттеудің теориялық негізін фоносемантика саласындағы С.В. Воронин, А.П. Журавлёв, В.В. Левицкий, К.Ш. Құсайынов және Ян Аурахер еңбектері құрайды. Зерттеу материалдары ретінде Ілияс Жансүгіров, Абай Құнанбайұлы, Мағжан Жұмабаев, Бернияз Күлеев және Сүйінбай Аронұлы шығармаларынан іріктелген 12 өлең шумағы пайдаланылды. Өлеңдер формант жиіліктеріне байланысты жоғары және төмен жиілікті екі топқа бөлінді. Зерттеу барысында Ч. Осгудтың семантикалық дифференциал әдісі қолданылды. Экспериментке 12-17 жас аралығындағы 40 оқушы қатысты. Респонденттер әр өлеңнің эмоционалды реңкін «жарық-қараңғы», «күшті-әлсіз» және «ширақ-баяу» шкалалары бойынша бағалады. Алынған деректер Jamovi бағдарламасы арқылы статистикалық өңдеуден өтті. Зерттеу нәтижелері кейбір өлеңдерде формант жиілігі жоғары дыбыстардың жарық, күшті және ширақ эмоциялармен байланысатынын көрсетті. Сонымен қатар кейбір жағдайларда эмоционалды қабылдауға өлеңнің мазмұны мен дауыссыз дыбыстардың қайталануы да әсер ететіні анықталды. Зерттеу қорытындылары қазақ поэзиясындағы дыбыс символизмі құбылысының эмоционалды тонды қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын дәлелдейді.
Дәйексөздер
1. Auracher, J., M., W., & S., M. (2020). Sound predicts meaning: Cross-modal associations between formant frequency and emotional tone in stanzas. Cognitive Science, 44(11).
2. Ćwiek, A., Kreiman, J., & Fuchs, S. (2025). Introduction to the Special Issue on Iconicity and Sound Symbolism. The Journal of the Acoustical Society of America, 157(5), 3806-3813.
3. Hinton, L., Nichols, J., & Ohala, J. J. (Eds.). (1994). Sound symbolism. Cambridge University Press.
4. Imai, M., Kita, S., Akita, K., Saji, N., Ohba, M., & Namatame, M. (2025). Does sound symbolism need sound?: The role of articulatory movement in detecting iconicity between sound and meaning. The Journal of the Acoustical Society of America, 157(1), 137-148.
5. Jespersen, O. (1933). Symbolic value of the vowel i. Linguistica, 283–303.
6. Jeong, J., Lee, S., Lee, J., Han, S., & Yu, Y. (2026, March). Do Language Models Associate Sound with Meaning? A Multimodal Study of Sound Symbolism. In Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence, 40(37), 31247-31255.
7. Khusainov, K. Sh. (1988). Zvukoizobrazitel'nost' v kazakhskom yazyke [Sound symbolism in the Kazakh language]. Nauka.
8. Khassenov, B., & Bakhitova, Zh. (2025). Semantic identity of vowels in the Kazakh language: an experimental analysis of sound symbolism. Actual Problems of Present, 3(49), 19-30. https://doi.org/10.64863/2312-4784/2025-3-49/19-30
9. Kornilov, G. E. (1977). Teoriya imitativov i dannye chuvashskikh dialektov [Theory of imitatives and data from Chuvash dialects]. In Dialekty i toponimiya Povolzh'ya (pp. 98–152). Cheboksary.
10. Lev-Ari, S. (2026). Sound symbolism highlights relative distinctiveness: Evidence from English vocabulary. Cognition, 267, 1-7. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2025.106360
11. Levitsky, V. V. (2009). Zvukovoy simvolizm: Mify i real'nost' [Sound symbolism: Myths and reality]. Ruta.
12. Levitsky, V. V., & Sternin, I. A. (1989). Eksperimental'nye metody v semasiologii [Experimental methods in semasiology]. Voronezh University Press.
13. Meng, Y., Wan, Y., & Kit, C. (2025). Sound symbolism is not “marginal” in Chinese: Evidence from diachronic rhyme books. PLoS One, 20(5), 1-18. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0322044
14. Newman, S. (1961). Further experiments in phonetic symbolism. Journal of Abnormal and Social Psychology, 62, 623–630.
15. Pindur, S. (2025). Sound symbolism in speakers of English: a qualitative synthesis. International Journal of English Linguistics, 15(2), 52-68.
16. Plato. (1968). Cratylus. In Collected works (Vol. 1). Moscow.
17. Sapir, E. (1929). A study in phonetic symbolism. Journal of Experimental Psychology, 12(3), 225–239. https://doi.org/10.1037/h0070931
18. Saussure, F. de. (1977). Trudy po yazykoznaniyu [Works in linguistics]. Progress.
19. Sidhu, D. M. (2025). Sound symbolism in the lexicon: A review of iconic‐systematicity. Language and Linguistics Compass, 19(1), e70006.
20. Voronin, S. V. (2006). Osnovy fonosemantiki [Foundations of phonosemantics]. LENAND.
21. Whorf, B. L. (1956). Language: Plan and conception of arrangement. In J. Carroll (Ed.), Language, thought, and reality: Selected writings of Benjamin Lee Whorf (pp. 125–133). MIT Press.
22. Wundt, W. (2001). Problemy psikhologii narodov [Problems of folk psychology]. Piter.
23. Zhuravlev, A. P. (1974). Foneticheskoe znachenie [Phonetic meaning]. Leningrad University Press.
24. Zhuravlev, A. P. (1991). Zvuk i smysl [Sound and meaning]. Prosveshchenie.
25. Zulfugarova, N., A. Yüksel, C., Kurtuluş, S., & Akturan, U. L. U. N. (2025). Beyond Words: A Cross-Cultural Comparative Study on Brand Naming Strategies and Sound Symbolism. Journal of International Consumer Marketing, 1-17.
Мақала жіберу
Рефераттау және индекстелінуі
