Қазақстан жаһандық тенденциялардың бейнесінде: отбасы институтының дағдарысы және ажырасулардың өсуі
Том 4 № 50 (2025), Мақалалар
Том 4 № 50 (2025)

Қазақстан жаһандық тенденциялардың бейнесінде: отбасы институтының дағдарысы және ажырасулардың өсуі

Мақалалар
https://doi.org/10.64863/2312-4784/2025-3-50/102-118%20
Жарияланды 29.12.2025
  • Кокеш Садыкова
  • Нуртай Жумжумаев
  • Гульнур Алтайбаева
Кокеш Садыкова
Нуртай Жумжумаев
Гульнур Алтайбаева
PDF

Кілт сөздер

отбасы
неке
некенің бұзылуы
заңнама
отбасы дағдарысы

Аңдатпа

Мақала қазіргі қоғамдағы некені бұзу мәселесіне кешенді зерттеу жүргізуге арналған және бұл құбылыстың себептерін, динамикасын және әлеуметтік салдарын анықтауға баса назар аударады. Қазақстан Республикасындағы ажырасу деңгейінің жоғары болуына әсер ететін факторларды талдауға ерекше көңіл бөлінеді, мұнда, әсіресе ірі қалаларда отбасылардың жиі ыдырауы отбасылық қатынастар мен әлеуметтік байланыстардың тұрақтылығының бұзылуының көрсеткіші ретінде қарастырылады. Зерттеу аясында некенің жиі бұзылуының негізгі себептері айқындалды, олардың қатарына қаржылық-экономикалық қиындықтар, ерлі-зайыптылар арасындағы тұлғааралық коммуникация деңгейінің төмендеуі, сондай-ақ ажырасу рәсімінің нормативтік-құқықтық ерекшеліктері жатады. Отбасының ыдырауы оның барлық мүшелеріне, әсіресе балаларға айтарлықтай теріс әсер ететіні атап өтіледі, бұл өз кезегінде осы үдерістің салдарын зерттеудің өзектілігін арттырады. Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы ажырасу санының өсуін әлемдік үрдістермен (Швеция, Финляндия, Польша, Италия) салыстыра отырып талдау, отбасылық тұрақсыздық факторларын анықтау және әлеуметтік саясаттың ықтимал бағыттарын айқындау. Мақалада ажырасу себептерін көпқабатты талдаудың авторлық тұжырымдамасы ұсынылады, ол құрылымдық, институционалдық және мәдени-мінез-құлықтық деңгейлерді қамтиды. Бұл тәсіл елдер арасындағы айырмашылықтарды тек статистикалық көрсеткіштер тұрғысынан ғана емес, ажырасу деңгейінің өсуіне негіз болатын тетіктер деңгейінде де көрсетуге мүмкіндік береді. Зерттеудің нормативтік негізін некені бұзу мәселелерін реттейтін отандық және шетелдік құқықтық актілер құрайды. Салыстырмалы-құқықтық әдіс негізінде отбасылық-құқықтық реттеудің қазіргі заманғы сын-қатерлері қарастырылып, әртүрлі елдердің заңнамаларындағы айырмашылықтар мен ортақ үрдістер анықталды. Заңнамалық база мен құқық қолдану тәжірибесін талдау нәтижесінде Қазақстан Республикасының отбасылық заңнамасын жетілдіруге және отбасылық тұрақсыздықтың алдын алу тетіктерінің тиімділігін арттыруға бағытталған ұсынымдар тұжырымдалды.

https://doi.org/10.64863/2312-4784/2025-3-50/102-118%20
PDF

Дәйексөздер

1. Abugaliyeva, F., & Zhaskairat, M. (2025). The role of family mediation in conflict resolution: International experience and prospects for Kazakhstan. Law-Vestnik Buketov, 3(119), 105–114. DOI: https://doi.org/10.31489/2025L3/105-114

2. Antokol’skaya, M. V. (2002). Semeinoe pravo: Uchebnik (2nd ed., rev.). Yurist.

3. Baudiyarova, K. B., & Meirmanova, G. A. (2023). Problems of family and marriage relations of Kazakh people (based on ethnographic materials of Southern Kazakhstan). Bulletin of History, Al-Farabi Kazakh National University [Vestnik istorii, Kazakhskiy natsional'nyy universitet imeni Al'-Farabi], 109, 129–146. DOI: https://doi.org/10.26577/JH.2023.v109.i2.012

4. Bureau of National Statistics of the Republic of Kazakhstan. (2024). Demograficheskie pokazateli [Demographic indicators]. URL: https://stat.gov.kz

5. Cleuziou, J., & McBrien, J. (2021). Marriage quandaries in Central Asia. Oriente Moderno. DOI: https://doi.org/10.1163/22138617-12340246

6. Dall’Agnola, J., & Thibault, H. (2021). Online Temptations: Divorce and Extramarital Affairs in Kazakhstan. Religions, 12(8), 654. DOI: https://doi.org/10.3390/rel12080654

7. Elisetty, S. G., & Datti, R. S. (2025, January). Research trends on the intricate dimensions of divorce among women: A bibliometric analysis. In Women's Studies International Forum (Vol. 108, p. 103028). Pergamon. DOI: https://doi.org/10.1016/j.wsif.2024.103028

8. Forbes Kazakhstan. (n.d.). Kazakhstan – na vtorom meste v mire po razvodam [Kazakhstan is second in the world in divorce rates]. URL: https://forbes.kz/articles/kazahstan_-_na_vtorom_meste_v_mire_po_razvodam

9. Heyes, T. P. (2025). Inequality in family formation and dissolution in Central and Eastern Europe. Sociology Compass. DOI: https://doi.org/10.1111/soc4.70080

10. Hjern, A. (2023). Couple partnership and divorce in domestic and non-adoptees. Child and Youth Services Review. URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190740923004115

11. Iskakova, Z., Kalashnikova, N., & Kaumenova, E. (2023). Brak v Kazakhstane: retrospektivnyi analiz i tendentsii [Marriage in Kazakhstan: Retrospective analysis and trends]. Vestnik Yevraziyskogo natsional'nogo universiteta imeni L. N. Gumileva. Seriya: Politologiya, regionovedenie, vostokovedenie, tyurkologiya [Bulletin of the L. N. Gumilyov Eurasian National University. Political Science, Regional Studies, Oriental Studies, Turkology Series], 1(4), 36–45.

12. Kalysh, A., & Galymkyzy, A. (2023). Osobennosti vospitaniya detei v razvedennykh i nepovnykh sem'yakh [Features of raising children in divorced and single-parent families]. Zhurnal psikhologii i sotsiologii [Psychology and Sociology Journal]. URL: https://ojs.publisher.agency/index.php/PS/article/view/1268

13. Kodeks Respubliki Kazakhstan “O brake (supruzhestve) i sem’e” ot 26 dekabria 2011 g., Zakon Respubliki Kazakhstan No. 518-IV [Code of the Republic of Kazakhstan “On Marriage (Matrimony) and Family” of December 26, 2011, Law of the Republic of Kazakhstan No. 518-IV]. (2011). Adilet. Information and legal system. URL: https://adilet.zan.kz

14. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) [Family and Guardianship Code]. (1964). Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 2024, poz. 59). URL: https://isap.sejm.gov.pl

15. Legge 1 dicembre 1970, n. 898, Disciplina dei casi di scioglimento del matrimonio. [Law No. 898 of December 1, 1970, Regulation of cases of dissolution of marriage]. (1970). Gazzetta Ufficiale della Repubblica Italiana, n. 306. URL: https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1970-12-01;898

16. Marriage Act (234/1929) [Avioliittolaki]. (1929). Finlex. Data Bank of Finnish Legislation. URL: https://www.finlex.fi/fi/lainsaadanto/saadoskokoelma/1929/234

17. Okanova, A. (2016). Divorced mothers in Kazakhstan: A preliminary assessment of their financial and social issues (Publication No. 2401) [Master’s thesis, Nazarbayev University Graduate School of Public Policy]. Nazarbayev University Repository. URL: http://nur.nu.edu.kz/handle/123456789/2401

18. Pobedonostsev, K. P. (2003). Kurs grazhdanskogo prava (Vol. 2) [Course of civil law]. Moscow, Russia: Zertsalo

19. Ryazantsev, V. A. (1982). Sovetskoe semeinoe pravo [Soviet family law]. Moscow, Russia: Iuridicheskaia lit‑ra.

20. Sadykova, K. K., Otynshieva, G. K., & Altajbaeva, G. M. (2019). Dal’neyshee uglublenie spetsializatsii sudov: Sozdanie semejnykh sudov [Further deepening of court specialization: Creation of family courts]. Nauka i zhizn’ Kazakhstana [Science and Life of Kazakhstan], October.

21. Shadanova, L. Zh., & Tilep, T. S. (2023). Alimentnye obyazannosti suprugov i byvshikh suprugov [Alimony obligations of spouses and ex-spouses]. Vestnik prava, Universitet Buketova [Law Vestnik, Buketov University], 1(109), 115–122. DOI: https://doi.org/10.31489/2023L1/115-122

22. The Constitution of the Republic of Kazakhstan (1995, with amendments through 2025). Government of Kazakhstan. URL: https://online.zakon.kz/document/?doc_id=1000000100

23. Aktenskapsbalk (SFS 1987:230) [The Swedish Marriage Code]. (1987). Riksdagen. URL: https://www.riksdagen.se/sv/dokument-och-lagar/dokument/svenskforfattningssamling/aktenskapsbalk-1987230_sfs-1987-230/

24. United Nations. (2024). Demographic Yearbook 2024. United Nations Statistics Division. URL: https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/

25. Zhunussova, T. B. (2023). Voluntariness as a cross-cutting principle of marriage relations in Kazakhstan. Law Vestnik, Buketov University [Vestnik prava, Universitet Buketova], 2(110), 127–138. DOI: https://doi.org/10.31489/2023L2/127-138